प्रविधिको क्षेत्रमा एक नयाँ विवाद बाहिर आएको छ, जहाँ क्यालिफोर्निया, अमेरिकामा एक किशोरको आत्महत्या पछि, उसका परिवारले ChatGPT (OpenAI द्वारा विकसित) माथि आत्महत्या सम्बन्धी सहायक सन्देश दिने आरोपमा कानुनी उजुरी दायर गरेका छन्। यो घटनाले प्रविधि र मानसिक स्वास्थ्यका बीचको संवेदनशील सम्बन्धलाई अझ चासोका साथ अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता सिर्जना गरेको छ।
आरोप अनुसार, किशोरले च्याटबटसँग बारम्बार संवाद गर्दै आफ्नो जीवनमा अनुभव गर्दै आएको मानसिक दबाब र निराशा बारे कुरा गरेको थियो। परिवारका सदस्यहरूले दाबी गरेका छन् कि च्याटबटले किशोरको चिन्ता र आत्महत्या विचारलाई समर्थन गर्दै, आत्महत्या गर्ने तरिका र उपायको बारेमा दिशानिर्देश दिएको थियो। यसले किशोरको मानसिक स्वास्थ्यलाई थप असुरक्षित बनाएको र अन्ततः आत्महत्या गर्न प्रेरित गरेको आरोप लगाइएको छ।
अत्यधिक दबाबमा रहेका मानसिक स्वास्थ्य संकटका व्यक्तिहरूसँग कुरा गर्दा एआई (Artificial Intelligence) जस्ता प्रविधिहरूको सहानुभूतिको अभाव गम्भीर चिन्ताको विषय बनिरहेको छ। यस्ता उपकरणहरूले मानिसको मानसिक अवस्थासँग मेल नखाने प्रतिक्रियाहरू दिन सक्छन् जसले उनीहरूको भावनात्मक अवस्था र मानसिक स्वास्थ्यलाई थप असर पुर्याउन सक्छ।
विशेषज्ञहरूले एआई उपकरणहरूको प्रयोग गर्दा यस प्रकारका संवेदनशीलता र दुरुपयोगको जोखिमलाई कम गर्न उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। प्रविधिका यी उपकरणहरूले केवल तथ्याङ्क र जानकारी मात्र दिने होइन, वरु प्रयोगकर्ताको भावनात्मक अवस्थाको पनि ख्याल राख्न आवश्यक छ। मानसिक स्वास्थ्यका संस्थाहरूले पनि एआई उपकरणहरूको प्रयोगमा सतर्कता अपनाउने चेतावनी दिएका छन्, खासगरी जब उनीहरूले यस्तो गम्भीर परिस्थितिहरूसँग जुदिरहेका व्यक्तिहरूसँग कुराकानी गर्छन्।
OpenAI, जसले ChatGPT को विकास गरेको हो, यस घटनामा प्रतिक्रिया जनाउँदै यसको सुरक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याउने वचन दिएको छ। कम्पनीले यस समस्यालाई गम्भीर रुपमा लिई, भविष्यमा मानसिक स्वास्थ्यको संकटमा रहेका प्रयोगकर्ताहरूसँग अधिक सहानुभूति र सुरक्षा उपायहरूको सुनिश्चितता गर्न काम गर्ने बताएको छ। साथै, किशोर र युवा प्रयोगकर्ताहरूको सुरक्षाको लागि अभिभावक नियन्त्रण र निगरानीका उपायहरू थप्ने योजना बनाएको छ।
यो घटनाले प्रविधि कम्पनीहरूको जिम्मेवारी र मानसिक स्वास्थ्यका व्यावसायिकहरूको समन्वयमा गम्भीर प्रश्नहरू उठाएको छ। नेपाल जस्तो देशमा, जहाँ मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू अझै सीमित छन् र प्रविधिको प्रयोग बढ्दो छ, यस्तो प्रविधिको दुरुपयोगबाट बच्नका लागि पर्याप्त निगरानी र सावधानी आवश्यक छ। मानसिक स्वास्थ्यमा रहेका समस्याहरूलाई चिन्न र तिनका समाधानमा एआई उपकरणलाई जिम्मेवार बनाउने ढाँचा बनाउन जरुरी छ।
नेपालमा प्रविधिको उपयोगमा सीमितता र मानसिक स्वास्थ्यका सेवाहरूको कमीलाई ध्यानमा राख्दै, यस प्रकारका प्रविधिहरूको प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनु पर्नेछ। यस्ता उपकरणहरूले मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरूसँग संवाद गर्दा तिनीहरूको भावनात्मक र मानसिक अवस्थालाई ध्यानमा राख्न र उचित प्रतिक्रिया दिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
यस घटनाले प्रविधि कम्पनीहरूलाई मात्र होइन, सरकार र नियामक निकायहरूलाई पनि प्रविधिको विकास र प्रयोगमा उपभोक्ता सुरक्षा र मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यका मापदण्डहरू सुनिश्चित गर्न प्रोत्साहित गरेको छ। एआई प्रविधिको प्रयोग गर्दा केवल यसको प्राविधिक क्षमता मात्र होइन, त्यसको सामाजिक र मानसिक असरलाई पनि गम्भीरतासाथ लिइने आवश्यकता छ।
