बागलुङको ढोरपाटन क्षेत्रमा अझै पनि एक अनौठो र ऐतिहासिक संस्कृतिको जगेर्ना हुँदै आएको छ, जसलाई स्थानीयले ‘नांखा’ अर्थात् गाउँ पूजा भन्छन्। यो पूजा करिब एक हजार वर्ष पुरानो परम्परा भएको विश्वास गरिन्छ। भदौ १ गते धुमधामका साथ मनाइने यो पूजा अहिले मेलाको रूप लिँदै गएको छ।
अर्धनग्न युवा र झाँक्रीको दृश्य
भदौ १ गतेको बिहान, अर्धनग्न शरीरमा मोसो दलेका, कम्मरमा सेतो कपडा बाँधेका, हातमा धुपीको हाँगो समातेका युवाहरू ढ्याङ्ग्रो ठटाउँदै झाँक्रीहरूसँगै दौडिरहेका देखिन्छन्। उनीहरूको अनुहार र छाती कालो मोसोले ढाकिएको हुन्छ, जसले उनीहरूलाई राक्षसको स्वरूपमा देखाउँछ। यसैबेला झाँक्रीहरूले मन्त्र जप्दै, ढोल बजाउँदै तान्त्रिक शक्तिको प्रदर्शन गर्छन्। यो दृश्य हेर्न निसेलढोरमा सयौँ स्थानीय र भक्तजन भेला हुन्छन्।
पूजाको ऐतिहासिक कारण
निसीखोला गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष प्रेमबहादुर घर्ती मगरका अनुसार, एक हजार वर्षअघि गाउँमा अनिष्ट बढ्न थालेपछि गाउँ पूजा सुरु गरिएको हो। गाउँबाट बसाइँसराइ गर्ने क्रममा हिँड्न नसक्ने बृद्ध–बृद्धालाई गाउँमाथिको ओडारमा छोडिएको थियो। महिनौँपछि हेर्न जाँदा उनीहरू मृत भेटिए र उनीहरूको आत्माले गाउँमा अनिष्ट ल्याउन थालेको विश्वास गरियो।
त्यसपछि मृत आत्मालाई शान्ति दिन र गाउँलाई रोगव्याधी, प्राकृतिक विपत्ति र पशुधन क्षतिबाट जोगाउन गाउँ पूजा थालिएको हो। आजसम्म पनि यो संस्कृतिलाई निरन्तरता दिइँदै आएको छ।
भूतप्रेत धपाउने परम्परा
बराह थानमा विशेष पूजा सम्पन्न भएपछि राक्षसको स्वरूपमा रहेका युवाहरू (कापै) उत्तरगंगा नदीमाथिको झोलुङ्गे पुलबाट हाम फाल्छन्। यसलाई भूत–प्रेतलाई नदीमा विसर्जन गर्ने प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। स्थानीय राजमन बुढा मगरका अनुसार, यसरी भूतलाई नदीमा खसाएपछि गाउँमा रोगव्याधी लाग्दैन र पशुचौपायासमेत स्वस्थ रहन्छन्।
झोलुङ्गे पुलमा दैविक शक्ति रहेको विश्वास छ। त्यसैले नदीमा हाम फालेका युवाहरूलाई कुनै चोटपटक नलाग्ने, नदीले नबगाउने मान्यता छ। यसरी हाम फाल्ने परम्परा पुरानो कालदेखि चल्दै आएको स्थानीय बुढापाकाले बताउँदै आएका छन्।
संरक्षणमा स्थानीय युवाको चासो
गाउँ पूजालाई निरन्तरता दिन हाल निसीखोला गाउँपालिका–५ का युवाहरू विशेष चासो दिइरहेका छन्। यस वर्ष पूजा ‘गाउँ (नांखा) पूजा सञ्चालक तथा व्यवस्थापन समिति’ मार्फत सम्पन्न गरिएको थियो। समितिका अध्यक्ष लक्ष्मण छन्त्यालका अनुसार, युवा पुस्ताले चासो नदिएको खण्डमा यो मौलिक संस्कृतिको लोप हुने खतरा छ। त्यसैले नयाँ पुस्तालाई सहभागी गराएर संरक्षणमा जोड दिइएको छ।
पालिकाको प्राथमिकतामा संस्कृति
निसीखोला गाउँपालिकाका अध्यक्ष सूर्यबहादुर घर्ती मगरका अनुसार, गाउँपालिकाले हरेक वर्ष कला–संस्कृतिको संरक्षणका लागि बजेट छुट्याइरहेको छ। पाका पुस्ता र नयाँ पुस्ताबीच पुस्तान्तरण गराएर यो मौलिक परम्परा जोगाउने काम भइरहेको उहाँले बताउनुभयो।
उहाँले भन्नुभयो, “गाउँ पूजा निसीखोलाको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसलाई संरक्षण गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो। पालिकाले यसलाई प्राथमिकतामा राखेर संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।”
सांस्कृतिक आस्था र सामाजिक एकता
गाउँ पूजामा धार्मिक आस्था मात्र नभई सामाजिक एकता र सामूहिक चेतनाको पनि अभिव्यक्ति पाइन्छ। मृत आत्मालाई शान्ति दिन सुरु गरिएको यो पूजा अहिले गाउँको समृद्धि, शान्ति र एकताको प्रतीक बनेको छ।
