बालबालिका संवेदनशील र नाजुक मानसिकतासहित हुर्किरहेका हुन्छन्। उनीहरूलाई सानो सानो घटनाले गहिरो असर पुर्याउन सक्छ। यस्ता घटनाहरू घर, विद्यालय, वा साथीहरूमाझ जुनसुकै बेला हुन सक्छन्, र यदि यी घटनाहरूलाई उपयुक्त रूपमा सम्बोधन नगरेमा, त्यसले उनीहरूको भविष्यमा गम्भीर नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
यदि घरमा अभिभावकहरू बीच बारम्बारको झगडा हुन्छ भने, यसले बालबालिकामा डर, संकोच, र आत्मविश्वासको कमी उत्पन्न गर्न सक्छ। यस प्रकारको वातावरणले उनीहरूको व्यक्तित्व र विकासमा नकारात्मक असर पार्छ, जुन विभिन्न अनुसन्धानहरूले प्रमाणित गरेका छन्।
विद्यालयमा बालबालिकाले विभिन्न बहानामा सजाय पाउने गर्छन् – जस्तै, गृहकार्य नगरेको, ड्रेसको नियम पालना नगरेको, वा राम्रोसँग नपढेको जस्ता कारणमा। यस्तो सजायले बालबालिकाको मनोबल कमजोर हुन्छ र उनीहरू आफूलाई कमजोर ठान्न थाल्छन्। हेर्दा सामान्य लाग्ने यी घटना बालबालिकाका लागि निकै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्, र यी अनुभवहरूले उनीहरूको आत्मसम्मानमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
बालबालिकालाई भविष्यका कर्णधार मान्नुभन्दा पनि वर्तमानका साझेदारको रूपमा व्यवहार गर्न आवश्यक छ। यदि वयस्कहरूले उनीहरूलाई आफ्ना विचार प्रष्टसँग राख्न, निर्णय लिन, र निडर हुन प्रोत्साहित गर्छन् भने उनीहरूमा नेतृत्व क्षमता र आत्मनिर्भरता विकास हुनेछ। नेपालले सन् १९९० मा बालअधिकार सम्बन्धी महासन्धिमा हस्ताक्षर गरिसकेको छ, तर व्यवहारमा अझै पनि बालबालिकाको हक अधिकार पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन।
धेरै बालबालिकाले आफ्नो पढ्ने अधिकारबाट वञ्चित हुनुपरेको छ, जस्तै अनुशासनको कमी, जन्मदर्ताको अभाव, वा राम्रोसँग नपढेको जस्ता कारणमा, जसले अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिको मापदण्डविपरीत बालबालिकालाई नकारात्मक असर पुर्याउँछ।
बालबालिकालाई डरको वातावरणमा राख्नुभन्दा पनि आत्मीय र प्रेरणादायक वातावरणले सकारात्मक प्रभाव पार्छ। तर धेरै वयस्कहरूले आफ्नो बाल्यकालका कठिनाइ बिर्सिएर बालबालिकालाई अनुशासनको नाममा कठोर व्यवहार गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरू सिर्जनशीलभन्दा पनि अनुत्पादक दिशामा लाग्ने गर्छन्। कक्षा १ मा भर्ना भएका धेरै विद्यार्थीहरूले कक्षा १० सम्म अध्ययन नगरेको तथ्याङ्क देखाउँछ, र कुनै सामान्य सजायले पनि उनीहरूलाई विद्यालय छोड्न प्रेरित गर्न सक्छ।
यो संवेदनशील विषयमा नेपाली समाजमा पर्याप्त छलफल भएको पाइँदैन। यस्ता बालबालिकाहरू भविष्यमा समाजका महत्त्वपूर्ण अंग हुन गइरहेका छन्, र उनीहरूको व्यक्तित्वको सकारात्मक विकास आवश्यक छ। यदि शिक्षा प्रणालीले व्यवहारिक ज्ञान प्रदान गरेर बालबालिकालाई समाज, घरपरिवार, र विद्यालयसँग जोड्न सकेन भने उनीहरूमा पढ्ने उत्साह घट्ने सम्भावना रहन्छ।
अहिले कलेजका विद्यार्थीहरूमा देखिएको विदेश जाने प्रवृत्ति विद्यालय तहका बालबालिकामा पनि व्यापक छ, जसले उनीहरूको पढाइको अन्तिम उद्देश्यलाई १२ कक्षामा सीमित बनाएको छ। यो धारणा भविष्यमा राष्ट्रको जनसांख्यिक संरचनामा चुनौती बन्न सक्छ। यसको नियन्त्रणका लागि घरदेखि विद्यालयसम्म सबै तहमा प्रभावकारी कार्य गर्न आवश्यक छ, ताकि बालबालिकाले विदेशमा भविष्य देख्ने भन्दा आफ्नै समाज र देशमा योगदान गर्न तयार हुने वातावरण बन्न सकोस्।
