कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कात्तिक शुक्ल द्वितीयासम्मका पाँच दिनलाई यमपञ्चकको रुपमा मनाइन्छ। यस पर्वको विशेषता भनेको यमराजलाई सम्झेर बत्ती बाल्ने परम्परा हो। यस वर्ष, यमपञ्चक कार्तिक १३ गते मङ्गलबारबाट शुरु हुँदै १८ गते आइतबार भाइटीकाको दिन समाप्त हुनेछ।
यमपञ्चकका पाँच दिनहरू क्रमशः काग तिहार, कुकुर तिहार, लक्ष्मी पूजा, गोवर्धन पूजा, र भाइटीका भनिन्छ। कहिलेकाहीँ तिथि घटेर यमपञ्चक चार दिनमा समाप्त हुन्छ भने कहिलेकाहीँ बढेर छ दिनको हुन जान्छ।
पर्वको महत्व र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
यस पर्वको इतिहास र परम्परालाई ध्यानमा राख्दा, ‘तिहार’ शब्द हिन्दीको ‘त्योहार’ बाट विकृत भएको मानिन्छ। यो पर्व दीपावली र दिवालीका नामले पनि चिनिन्छ, जसमा दियो र बत्ती जलाउने चलन रहन्छ। यसले प्रकाश र सकारात्मकताको प्रतीक मानिन्छ, जसको मुख्य उद्देश्य अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रा र दुखको अन्त्य गर्दै सुख र राम्रा कार्यको महत्त्वलाई उजागर गर्नु हो।
यमपञ्चकका पाँच दिनका गतिविधिहरू
- पहिलो दिन: काग तिहार
यमपञ्चकको पहिलो दिन कागको पूजा गरिन्छ। यस दिन धन त्रयोदशीको किनमेल र लक्ष्मीको पूजासमेत गरिन्छ। कागलाई सन्देश वाहकको प्रतीक मानिन्छ। - दोस्रो दिन: कुकुर तिहार
दोस्रो दिन कुकुरलाई श्रद्धा र सम्मानका साथ पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई यमराजका सहायक र भैरवजीको वाहन मानिन्छ। - तेस्रो दिन: लक्ष्मी पूजा
कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरघरमा दियो बालेर लक्ष्मीलाई प्रसन्न बनाउन प्रयास गरिन्छ। - चौथो दिन: गोवर्धन पूजा
चौथो दिन गोवर्धन पर्वतको पूजा गरिन्छ। यस दिन गोरु र अन्य चित्ताकर्षक परिकारहरूको पूजा गरिन्छ। - पाँचौं दिन: भाइटीका
यमपञ्चकको अन्तिम दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने भाइटीका मनाइन्छ। यस दिन दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाएर दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्दछन्।
यमपञ्चक पर्व धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्वको प्रतीक हो। यसले परिवार, आफन्त र साथीहरूसँगको प्रेम, सद्भाव र स्नेहलाई बढावा दिन्छ। पर्वको विशेष परम्पराहरू र गतिविधिहरूले नेपाली समाजमा एकता र सद्भावको सन्देश फैलाउँछ। यस पर्वका अवसरमा सबैलाई शुभकामना!
